Τα συμφραζόμενα συγκροτούν το νόημα

[Ειρήνη Βακαλοπούλου, Τοκάτα, Εκδ. Εκάτη, Αθήνα 2021]

Ένας ιδιαίτερος ψυχισμός αλλά και μια ιδιαίτερη αντίληψη και άποψη για τη γλώσσα και για την ποίηση αποκαλύπτονται στην ολιγοσέλιδη ποιητική συλλογή Τοκάτα τής Ειρήνης Βακαλοπούλου. Σε προηγούμενα ποιήματά της υπήρχαν διάσπαρτα δάκρυα, ενώ εδώ ένα κλάμα, ένα ενιαίο μοιρολόγι, ένα έργο που προκύπτει από τη συνειδητοποίηση της φθοράς και της πολυδιάσπασης που χαρακτηρίζουν και τον κόσμο συνολικά και τον προσωπικό μας κόσμο. Η ποιήτρια ούτε λέγει ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει: «Όψη θανάτου / στη λήξη του θέρους». Δεν υπάρχει κάποιου είδους αναζήτηση, αφού όλα είναι γνωστά, αφού το τέλος έχει ήδη προηγηθεί: «έχω υπάρξει πολλές φορές νεκρός». Στο ένα και μοναδικό ποίημα του βιβλίου όλα τελούν υπό κατάρρευση, μέχρι που έρχεται ο τελευταίος στίχος να ανατρέψει κάθε μελαγχολική ενατένιση της ζωής: «Είμαι ζωντανός». Στην Τοκάτα η έλλειψη κεντρικού εμφανούς νοηματικού πυρήνα και η ποικιλομορφία εικόνων και αναφορών δημιουργούν την εντύπωση ότι τα συμφραζόμενα συγκροτούν το νόημα, ότι το κεντρικό θέμα του ποιήματος προκύπτει από την περιγραφή του πλαισίου. Πρόκειται για ένα ποίημα δύσκολο στην ερμηνεία του, που μπορεί όμως να διαβαστεί και να κατανοηθεί με πολλούς τρόπους. Για όσους αναγνώστες το επιθυμούν, μπορεί να συνεχιστεί η ανάγνωση και έξω από το βιβλίο, στη δική τους ζωή. Ακολουθούν τρία μικρά αποσπάσματα: 

«Το αίμα κάνει πόλεμο

  είναι ποτάμι

  πηγαίνει με τη φορά της συλλαβής

  μα εσύ αντάλλαξες την άγρια ταχύτητα

  μ' αέρα κρύο κι άκαμπτο»

  (σ. 11) 

«Είσαι η ανοιχτή πύλη της χαράς

  κι ένα φύλλωμα απ' τον Παράδεισο.»

  (σ. 13)

 «λυπάμαι για την άπειρη μέρα

   κάθε πρωί πρέπει να της μαθαίνω

   τα ίδια πράγματα

   να μην ξεχάσω να της πω το ένα

   να μην ξεχάσω να της πω το άλλο

   και πως σε άλλη γεωμετρία

   κάθε τι είναι όπως το αφήσαμε.»

   (σ. 15)

Αγνή Αγγελούδη

Δημήτρης Παπακωνσταντίνου: Χάρτινα πλούτη

Δύο ποιήματα από τη συλλογή Διαλέγω το λευκό, Εκδ. Ρώμη, Θεσσαλονίκη 2022.

ΧΑΡΤΙΝΑ ΠΛΟΥΤΗ

Χάρτινα κάστρα έγραφε η μοίρα μας

από τους χάρτινούς μας πύργους να θωρούμε

τον κάμπο κάτω τον βαθύ, τους χίλιους κήπους μας

χαμένους μέσα στις δροσιές και τις σκιές τους.

Χάρτινες θάλασσες πλατιές, χάρτινα όνειρα

πλεούμενα μικρά λευκά πανάκια

χάρτινα βότσαλα μικρά, χάρτινα βήματα

σ' άγνωστους όμορφους γιαλούς αγαπημένους.

Χάρτινα πρόσωπα μάς δώρισε μετά,

                                 χάρτινα δάκρυα

ανώδυνα γλυκά που δεν κυλούνε

χάρτινα λόγια κι αγκαλιές, χάρτινους έρωτες

χάρτινα κόκκινα φιλιά που δεν ξεφτούνε.

 

*

 

ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ

 

Το δέντρο στέκει πληγωμένο στην αυλή.

Σκληρά του κόψανε τα χαμηλά κλαδιά του

και στις νωπές πληγές χοντρές σταλαγματιές

το δάκρυ του αναβλύζει και στεγνώνει.

 

Μα τώρα δείχνει πιο ψηλό, δε συλλογίζεται

με πόσους θάνατους μικρούς, με πόσο πόνο

χρόνο τον χρόνο θ' απλωθεί ψηλό περήφανο

πάνω απ' τις στέγες που του κρύβουνε τον ήλιο.  

 

 

 

Στέλιος Λουκάς: Μια πραγματική ιστορία

Τρία ποιήματα από τη συλλογή Με λένε Φόβο, Εκδ. Κέδρος, Αθήνα 2021.

 

ΜΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ένας άνθρωπος ήταν φοβισμένος

Ήταν πολύ φοβισμένος

Μια μέρα έπεσε στη θάλασσα και πνίγηκε

Από το φόβο του παρασυρμένος

Συνέχισε να είναι φοβισμένος

Και πεθαμένος

Κάποτε, παράξενο μα συνέβη

Ένα αηδόνι έκανε τη φωλιά του

Στο μνήμα του

Όταν το αηδόνι κελαηδούσε

Ο πεθαμένος αγαλλίαζε, δε φοβόταν

 

*

 

ΖΕΙΣ ΜΟΝΑΧΑ ΜΙΑ ΦΟΡΑ

Ζεις μονάχα μια φορά

Μονάχα μια φορά πεθαίνεις

Αξίζει να ζεις φοβισμένος;

Αξίζει να ζεις ηττημένος;

Ν' αντιστέκεσαι

Ν' αντιστέκεσαι

Ν' αντιστέκεσαι

Με πείσμα, με οργή

Σ' όλους τους ανάξιους και μοχθηρούς

 

*

 

ΜΟΝΟ Η ΟΜΟΡΦΙΑ

Μόνο η ομορφιά

Σου μαθαίνει την ορθογραφία της αγάπης

Να υποκλίνεσαι μπροστά της

Χωρίς έπαρση, χωρίς αλαζονεία

Με το πιο τρυφερό σου βλέμμα

 

 

Χάικου στην ελληνική γλώσσα

[Με αφορμή το βιβλίο του Γιώργου Ρούσκα, Χοϊκά, Χάικου και Δεπέλλιχοι συν δύο δοκίμια, Εκδόσεις Κοράλλι, Αθήνα 2021.]

Στο νέο του βιβλίο Χοϊκά ο Γιώργος Ρούσκας ψάχνει το νήμα ή τη μυστική διαδρομή που μπορεί να συνδέσει το γιαπωνέζικο χάικου με την ελληνική γλώσσα και την ελληνική ποίηση. Σε έναν κατατοπιστικό πρόλογο δίνει συνοπτικές πληροφορίες για την ιστορία και τη δομή του χάικου, καθώς και για τις προσπάθειες ελλήνων ποιητών, όπως του Γιώργου Σεφέρη, να εκφραστούν μέσω της συγκεκριμένης μορφής ποιήματος. Επιχειρηματολογώντας ο συγγραφέας υπέρ του μικρού σε έκταση έργου και της μικρής στροφής θυμίζει τα λόγια του Απολλωνίου του Τυανέως στο ποίημα του Καβάφη «Απολλώνιος ο Τυανεύς εν Ρόδω»:

«Εγώ δε ες ιερόν»

είπεν ο Τυανεύς στο τέλος «παρελθών

πολλώ αν ήδιον εν αυτώ μικρώ

όντι άγαλμα ελέφαντός τε και χρυσού

ίδοιμι ή εν μεγάλω κεραμεούν τε και φαύλον.»

Το απόσπασμα του Φιλόστρατου μεταφράζει ο Γ. Π. Σαββίδης ως εξής: «Εγώ, περνώντας από κάποιον ναό, πολύ πιο ευχαρίστως θα έβλεπα μέσα του – και ας ήταν μικρός – ένα άγαλμα χρυσελεφάντινο, παρά σε μεγάλο ναό ένα πήλινο και ευτελές.»

Στη συνέχεια ο ποιητής παραθέτει μία σειρά δικών του χάικου με θεματολογία σχετική με τις λέξεις, τη φύση, τις ανθρώπινες σχέσεις, τον έρωτα, αλλά και με στοχασμούς για τη ζωή και τον θάνατο.

Στο δεύτερο μέρος του βιβλίου προχωρά ένα βήμα πιο πέρα, όπως διαπιστώνουμε από το κείμενο με τίτλο «Δεπέλλιχος». Μιλά για «διαμορφισμό» μεταξύ του «ελληνικού δεκαπεντασύλλαβου» στίχου και του δεκαεπτασύλλαβου χάικου, που χαρακτηρίζονται από την ίδια δύναμη και πυκνότητα.

Και μία δική μου παρατήρηση, που προέκυψε διαβάζοντας τα δύο δοκίμια του Γιώργου Ρούσκα: Πολλοί από τους στίχους των επών του Ομήρου διαβάζονται (με τον σημερινό τρόπο προσωδίας) ως 17σύλλαβοι. Ως παράδειγμα αναφέρω τον πρώτο στίχο της Ιλιάδας και τον πρώτο στίχο της Οδύσσειας:

Μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληϊάδεω Ἀχιλῆος

(1ος στίχος Ιλιάδας)

Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον, ὃς μάλα πολλὰ

(1ος στίχος Οδύσσειας)

Εξάλλου και οι Νίκος Καζαντζάκης και Ιωάννης Κακριδής επέλεξαν τον 17σύλλαβο στη συνεργασία τους για την απόδοση της Ιλιάδας και της Οδύσσειας στα νέα ελληνικά:

Τη μάνητα, θεά, τραγούδα μας του ξακουστού Αχιλλέα

(1ος στίχος Ιλιάδας)

Τον άντρα, Μούσα, τον πολύτροπο τραγούδα μου, που πλήθος

(1ος στίχος Οδύσσειας)

Η συλλογή εικονογραφείται με σχέδια της Νεφέλης-Μαρίνας Ρούσκα, όπως και στο προηγούμενο βιβλίο του ποιητή. Τα ωραία αυτά σχέδια, που αναπαριστούν κυρίως εικόνες της φύσης, συνυπάρχουν αρμονικά με το περιεχόμενο των ποιημάτων. Δ.Σ.

Έλσα Κορνέτη: Ημερολόγιο φιλοσοφικής ήττας

Αποσπάσματα από το βιβλίο της Έλσας Κορνέτη, Ημερολόγιο φιλοσοφικής ήττας / Σκέψεις και αφορισμοί για κάθε μελλοντική ποίηση, Εκδόσεις Κουκούτσι, Σειρά et cetera?, Αθήνα 2013.

10 

Όλοι οι κάκτοι είναι στο βάθος τρυφεροί.

18 

Μακάρι να ήταν ο κόσμος ιδανικός, αλλά σ' ένα ιδανικό κόσμο θα πέθαιναν οι άνθρωποι από πλήξη. Ας ζήσουμε καλύτερα στον ιδανικό κόσμο της φαντασίας μας όπου κανείς δεν κινδυνεύει.

19 

Ο ελαφρά σκεπτόμενος άνθρωπος έχει την ανατομία του φελλού. Πάντα επιπλέει. Ποτέ δεν βουλιάζει. Ο σκεπτόμενος έχει την ανατομία του βράχου. Στο τέλος πάντα βυθίζεται.

30

Ο ανεμοστρόβιλος της ζωής σαρώνει πρώτα το σώμα ή το πνεύμα;

35

Αν θέλουμε να μιλήσουμε για μια πραγματική ανατροπή, τότε θα πρέπει τα ψάρια να μπούνε στα κλουβιά και τα πουλιά στα ενυδρεία.

38

Πόσο συχνά έχεις την αίσθηση ότι είσαι ένα ανθρώπινο παζλ. Διαλύεσαι σε χίλια κομμάτια. Όταν όμως επανασυναρμολογείσαι λείπει πάντα ένα.

55

Όταν βλέπεις από μακριά τα γαϊδουράγκαθα σαν τριαντάφυλλα. Αυτό αποστρέφομαι.

56

Ο πολιτισμός της βραδύτητας είναι ο αντίποδας στη βαρβαρότητα της ταχύτητας. Με απλά λόγια: κινήσου με αργούς ρυθμούς. Αλλιώς δεν προλαβαίνεις να ζήσεις.

81

Έχεις άγνοια τελικά γι' αυτό που είσαι, γι' αυτό που θέλεις. Η επιτάχυνση της εποχής δεν σε αφήνει να μάθεις. Έχεις μάθει να θέλεις αυτό που θέλουν οι πολλοί. Οι περαστικοί. Οι βιαστικοί. Οι Άλλοι.

158

Σε δύο μόνον περιπτώσεις η πολυθραυσματική μας ύπαρξη γίνεται άρρηκτη και συμπαγής. Όταν αγαπάμε κι όταν ονειρευόμαστε.

246

Δεν υπάρχει τίποτα για να φοβηθείς εκτός από εσένα τον ίδιο.

253

Αληθινά δυνατός είναι όποιος κατέχει την επίγνωση και αποδοχή της ευθραυστότητάς του.

294

Πετυχημένος στο διαδίκτυο. Αποτυχημένος στη ζωή.

295

Μέσα κοινωνικής δικτύωσης: ναρκωτικά νέας γενιάς.

401

Ένας άνθρωπος που γράφει είναι ένας άνθρωπος που ανακουφίζεται. Σπανίως γνωρίζει την πηγή του πόνου του. Συνήθως γράφει για έναν άγνωστο πόνο.

420

Προσεγγίζοντας την τελειότητα το μόνο που κατορθώνεις είναι να μεγιστοποιήσεις τον φθόνο. Για ν' αγαπηθείς θα σε συμβούλευα να επενδύσεις στην ατέλεια.

430

Μια μεγάλη απώλεια που δεν απασχολεί πλέον κανέναν κάτοικο της πόλης: η μυρωδιά του χώματος μετά την βροχή.

538

Η αμετροέπεια επιτρέπεται μόνον στην αγάπη.

556

Αλήθεια, ποιος είναι ο άρρωστος τελικά; Ο καταθλιπτικός που είναι ανίκανος να δομήσει το μέλλον ή ο μη καταθλιπτικός που είναι ικανός να δομήσει το μέλλον, αλλά ανίκανος να ζήσει το παρόν;

562

Το πιο πετυχημένο τηλεκατευθυνόμενο παιχνίδι της εποχής λέγεται ηλεκτρονικός αποπροσανατολισμός. Εκτροπή της κατεύθυνσης της προσοχής στο μη ουσιώδες.

565

Η μοναδική άνοδος δείκτη που θα σώσει τον κόσμο θα είναι αυτή της συναισθηματικής νοημοσύνης της ανθρωπότητας.

567

Τις επιδημιολογικές μελέτες του μέλλοντος θ' απασχολήσουν όλες οι καχεκτικές αγάπες.

568

Να μην αργήσεις στο ραντεβού με τον εαυτό σου.

569

Τελικά δεν είναι το παραμύθι που ντύνει τη ζωή αλλά η ζωή το παραμύθι.

Κείμενα για την επανάσταση του 1821

Ανήμερα της επετείου συμπλήρωσης δύο αιώνων από την έναρξη της ελληνικής επανάστασης, την Πέμπτη 25 Μαρτίου 2021, ώρα 9 μ.μ. (και σε επανάληψη την Κυριακή 28.3.2021 στις 2 μμ.), ο ποιητής-δημοσιογράφος Στέλιος Λουκάς πραγματοποιεί ένα πνευματικό οδοιπορικό στα οράματα και τα θαύματα του 1821, στο πλαίσιο της εκπομπής «Στη Γη της Μακεδονίας», που προβάλλεται από τη συχνότητα της Δημοτικής Τηλεόρασης Θεσσαλονίκης (TV100) και εντάσσεται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό για τον εορτασμό της διακοσιετηρίδας, που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων και την καθημερινή προβολή ειδικών ολιγόλεπτων ενθέτων υπό τον τίτλο «1821 – Πρόσωπα και γεγονότα» & «1821 – Κείμενα και εκδόσεις», πάντοτε με τη δημοσιογραφική σφραγίδα του Στ. Λουκά.

Στην ωριαία αυτή εκπομπή θα ακουστούν ποιήματα και κείμενα σχετικά με τον εθνικό αγώνα για ανεξαρτησία. Συμμετέχουν οι συγγραφείς: Ζωή Σαμαρά, Τόλης Νικηφόρου, Γιώργος Χουλιάρας, Ηλίας Κουτσούκος, Δημήτρης Κόκορης, Κώστας Πλαστήρας, Θωμάς Κοροβίνης, Έλσα Κορνέτη, Γιώργος Θεοχάρης, Παναγιώτης Παυλέας, Χλόη Κουτσουμπέλη, Σάκης Σερέφας, Χρυσόστομος Σταμούλης, Διονύσης Στεργιούλας, Ευτυχία-Αλεξάνδρα Λουκίδου, Βικτωρία Καπλάνη, Δημήτρης Μπρούχος, Θεοδόσης Κυριακίδης, Στέλιος Κούκος, Έλενα Χουζούρη και Αλεξάνδρα Μυλωνά, ενώ ο Κώστας Σταμάτης μιλά για την ανθολογία Η Ποίηση της Ελληνικής Επανάστασης 1821, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη.

Όσα ξεχάστηκαν, ζουν

[Βάλια Γκέντσου, Παραμύθια ανάποδα, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 2020]

«Θεοί του πάνω κόσμου πείτε μου

    γιατί χορεύουμε με σκελετούς

    εκεί που το καλοκαίρι καλπάζει

    στα λευκά πλακάκια της κουζίνας;»

Τα ποιήματα της συλλογής Παραμύθια ανάποδα επιδέχονται διαφορετικές αναγνώσεις, αφού το περιεχόμενό τους χαρακτηρίζεται σε κάποιον βαθμό από πολυσημίες και υποκειμενικότητα. Ο προσεκτικός αναγνώστης ωστόσο θα διακρίνει ένα βαθύτερο, πιο αντικειμενικό επίπεδο περιεχομένου. Οι αναφορές στην παιδική ηλικία και σε συγκεκριμένα αντικείμενα και γεγονότα, που χαρακτηρίζουν ιδιαιτέρως τα πρώτα ποιήματα της συλλογής, δίνουν σταδιακά τη θέση τους σε ποιήματα που χτίζονται γύρω από έννοιες και ιδέες. Υπό αυτήν την έννοια η συλλογή μπορεί να χαρακτηριστεί και «αυτοβιογραφική», αφού ίσως περιγράφει την εξελικτική πορεία της σκέψης της ποιήτριας μέσα στον χρόνο. Η αισθητικά ισορροπημένη διατύπωση δείχνει ότι έχει προηγηθεί πολύχρονη ενασχόληση με την ποίηση και τη γραφή. Σε ορισμένα σημεία η κρυπτική έκφραση κάνει τον αναγνώστη να υποψιάζεται ότι η αφηγήτρια όχι μόνο έχει να πει πολλά, αλλά και να σιωπήσει για άλλα. Η συλλογή χαρακτηρίζεται από πραγματολογικό βάθος και από ένα μεγάλο απόθεμα σκέψεων, εικόνων και αναμνήσεων, από το οποίο η ποιήτρια αντλεί την πρώτη ύλη.

Γεγονότα που σχεδόν ξεχάστηκαν έρχονται στο παρόν με ό,τι έχει επιβιώσει από αυτά και προκαλούν συναισθήματα αντιστρόφως ανάλογα της χρονικής τους απόστασης. Το αποτύπωμά τους μοιάζει να ορίζει τις συντεταγμένες του παρόντος, άλλοτε δείχνοντας διέξοδο και άλλοτε χτίζοντας τείχη. Το αποτύπωμα αυτό καταγράφεται ακόμη σε σχέση με τα σημάδια του στο σώμα και με τη διαμόρφωση του εσωτερικού τοπίου. Το πρώτο και το δεύτερο πρόσωπο, που συχνά χρησιμοποιούνται, θυμίζουν προφορικό λόγο και φανερώνουν την ανάγκη για εξομολόγηση και για ευθεία επικοινωνία. Αν και η αφηγήτρια φαίνεται ότι μιλά κυρίως στον εαυτό της, αυτό δεν την απομακρύνει από τον ευαίσθητο αναγνώστη, που ίσως θα συνδέσει τα συγκεκριμένα βιώματα με στιγμές της δικής του ζωής.

Αγνή Αγγελούδη

Η σκιά του μοναχικού δέντρου

(Αυτοσχόλιο για την ποιητική συλλογή Καθόλου ποιήματα, εκδόσεις Νησίδες, Θεσσαλονίκη, 2019)

Τα μικρά παιδιά, πριν μάθουν να μετρούν κανονικά, χρησιμοποιούν έναν δικό τους χαριτωμένο τρόπο για να μετρήσουν ως το 1000: «Μάτια, μύτη, στόμα, χ(ε)ίλια.» Και πιστεύουν, μέσα στην παιδική τους άγνοια, αφέλεια και αθώα πονηριά, ότι έχουν βρει έναν εναλλακτικό τρόπο για να παρακάμψουν την άκαμπτη και απαιτητική λογική των μεγάλων. Αλλά και τα παιχνίδια τους, είτε παιχνίδια στον χώρο είτε με λέξεις, έχουν μία παράξενη δομή που πολλές φορές δεν υπακούει σε αυτό που ονομάζουμε «κοινή λογική» ή «ένα και ένα ίσον δύο». Όσοι γράφουν ποιήματα βρίσκονται, όπως και τα μικρά παιδιά, ακόμη στο «ένα», ή καλύτερα στο «έν», αρνούμενοι τη διάσπαση του κόσμου τους σε ετερώνυμα μέρη που απομακρύνονται το ένα από το άλλο. Όσοι γράφουν ποιήματα έχουν διατηρήσει κάτι από τον τρόπο σκέψης των παιδιών, με ό,τι αρνητικό ή θετικό συνεπάγεται αυτό.

Το αγαπημένο τραγούδι της γιαγιάς μου, που είχε γεννηθεί σε χωριό της Πίνδου το 1904 ή το 1907 (παραδόξως ανέφερε κάθε φορά ως πιθανές και τις δύο χρονολογίες), άρχιζε με τους στίχους: «Πέντε πλάτανοι, κι οι πέντε αράδα αράδα / κι ένας μοναχός, χαρά στον ίσκιο που 'χε.» Ο μοναχικός πλάτανος, αν και βρίσκεται μακριά από τους άλλους, προσφέρει την καλύτερη σκιά και, όπως προκύπτει από τους υπόλοιπους στίχους του ίδιου δημοτικού τραγουδιού, ο κλέφτης, ο απείθαρχος επαναστάτης, αποκομμένος και ο ίδιος από την κοινωνία, επιλέγει αυτήν την σκιά για να ξαπλώσει, να δέσει το άλογό του και να κρεμάσει το ντουφέκι του. Όπως το μοναχικό δέντρο, έτσι και ο ποιητικός λόγος δεν μπορεί να γεννηθεί και να διαμορφωθεί παρά μόνο στην πνευματική δροσιά που προσφέρουν η απομόνωση, η ησυχία και τα «έργα μη παραδεδεγμένης χρησιμότητος», για να θυμηθώ τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη. Μόνο έτσι ο λόγος θα δροσίσει στη συνέχεια όσους φιλοξενούνται στη δική του σκιά.

Ο δυσήνιος πολεμιστής του τραγουδιού θα έπρεπε να διέλθει από τη μοναξιά και την απομόνωση για να υπηρετήσει το ιερό έργο του, τον αγώνα για ελευθερία. Ο λόγος, όπως ο σπόρος, πρέπει να διέλθει από ένα δημιουργικό σκοτάδι και από την προσωρινή ή μόνιμη απομάκρυνση από τα επιφανειακά ψευδοπροβλήματα που απασχολούν τους περισσότερους ανθρώπους, για να διαφυλάξει το μήνυμα της ελευθερίας, που εδώ αφορά έναν δρόμο χωρίς στερεότυπα και προκαταλήψεις, μία διαδρομή μη προδιαγεγραμμένη, μία ελπίδα για τη διατήρηση της ελπίδας. Σε αυτήν την διαδρομή δυνατές, επίμονες και συχνά πειστικές και ελκυστικές φωνές παραφυλάνε στο κάθε βήμα, ώστε να προκαλέσουν ανασταλτικούς παράγοντες στην πράξη της δημιουργίας. Η κακοπροαίρετη κριτική και οι ποικίλες ανασφάλειες μάς κάνουν να αμφιβάλλουμε για τις ικανότητές μας, οι φίλοι και οι δικοί μας άνθρωποι φέρονται κατά περιόδους –ή νομίζουμε ότι φέρονται– σαν εχθροί, η εσωτερική αγωνία κορυφώνεται.

Ο ποιητής γράφει στίχους στην ασφάλεια του δωματίου του και δίνει την εντύπωση ενός ήρεμου ανθρώπου, που τον απασχολούν μόνο οι λέξεις. Αλλά ένα ειδικό εγκεφαλογράφημα –αν υπάρξει ποτέ τέτοια δυνατότητα– θα έδειχνε ότι μέσα του συχνά νιώθει σαν ναυαγός που παλεύει με τα κύματα ή όπως ένας άνθρωπος που κρατιέται με όλη του τη δύναμη από ένα λεπτό κλαδί, λίγο πριν πέσει στον βαθύ γκρεμό. Για κάποιον άγνωστο λόγο μόνο η εστίαση στο μυστήριο του θανάτου μπορεί να του προσφέρει πραγματική γαλήνη.

Πολλές φορές αισθάνομαι ότι τα ποιήματα που γράφω έρχονται όπως ένας απρόσκλητος, ωστόσο ευπρόσδεκτος, επισκέπτης. Μου έχει συμβεί να ξυπνώ μέσα στη νύχτα για να σημειώσω στο χαρτί μερικές λέξεις ή να σταματώ με το αυτοκίνητο στην άκρη του δρόμου για τον ίδιο λόγο. Είχα ακούσει από τον ποιητή Τάκη Βαρβιτσιώτη ότι κάποτε ήρθε στον νου του μία ωραία λέξη τη στιγμή που κολυμπούσε στα βαθιά σε παραλία της Χαλκιδικής και βγήκε βιαστικά στη στεριά για να την καταγράψει πριν την (ξε)χάσει.

Τα ποιήματά μου κατά κάποιον τρόπο δεν μου ανήκουν. Έχω ακούσει από άλλους ερμηνείες που υπερβαίνουν τη δική μου άποψη ή αντίληψη γι' αυτά. Αρχικά διαφωνώ, θεωρώντας πως γνωρίζω καλύτερα το έργο μου από εκείνους, αλλά στην πορεία διαπιστώνω ότι συνήθως έχουν δίκιο. Ερμηνεία, ανάλυση και κριτικός λόγος δύσκολα υφίστανται χωρίς αποστασιοποίηση. Όταν κάποιος γράφει, δεν μπορεί να σκέφτεται συγχρόνως και την ερμηνεία. Αυτό θα συνέβαινε μόνο στην περίπτωση που ο ποιητής δεν υπηρετεί τη «μεγάλη Κυρά», όπως χαρακτηρίζει την ποίηση ο Κωνσταντίνος Καβάφης, αλλά την χρησιμοποιεί ως υπηρέτρια.

Αν ήξερα με ποιον τρόπο τα βιώματα, οι σκέψεις και οι λέξεις γίνονται ποιήματα, θα μοιραζόμουν αυτήν την γνώση με τους αναγνώστες του παρόντος κειμένου. Αλλά δεν γνωρίζω ούτε τις λεπτομέρειες ούτε καν τις αδρές γραμμές αυτού του παράξενου φαινομένου «μετατροπής ενέργειας». Στη γραφή πορευόμαστε μόνοι. Και κάποιες φορές διχασμένοι, δηλαδή περισσότερο από μόνοι. Ο Ηράκλειτος μιλά για μία κατάσταση βύθισης στον εαυτό μας («εδιζησάμην εμεωυτόν»), που όμως δεν θα μας οδηγήσει σε απαντήσεις, αφού σύμφωνα με τον ίδιο: «ψυχῆς πείρατα ἰὼν οὐκ ἂν ἐξεύροιο πᾶσαν ἐπιπορευόμενος ὁδόν». Και με λόγια σημερινά: «Όποιον δρόμο και αν ακολουθήσει κανείς, δεν θα βρει απάντηση στα θέματα της ψυχής». Τελικά ίσως αρκεί το ταξίδι, ακόμη και αν οι απαντήσεις δεν υπάρχουν. Αρκεί όμως το ταξίδι;

Διονύσης Στεργιούλας

[περ. Καρυοθραύστις, τχ. 4, Θεσσαλονίκη, 2020, σελ. 187-189]

Νίκος (Σπήλιος) Αργυρόπουλος: τρία ποιήματα

*

ἤτανε πάντα διφορούμενη ἡ στάση τοῦ χρόνου ἀπέναντί μου.
μετά τό πλύσιμο τοῦ ἑαυτοῦ ἀπό πάνω μου στό σκοινί ἔξω ἀπό τό παράθυρο κρεμασμένος καί ἁπλωμένος ἤμουνα.
στήν ἀγωνία πού κρεμόταν μαζί μου ἔξω καί λιαζόταν τά ἀρχικά μου κεντημένα πάνω της ἤτανε.
ὅμως ὅταν σκεφτόταν τήν προϊοῦσα ἀδυναμία τοῦ σώματος ὁ χρόνος ξάφνου μοῦ ἔκανε χατήρια καί μοῦ ἔλεγε νά τοῦ ζητήσω.
κι ἔχω καί τήν ἰδιότητα νά χαίρομαι ὅτι θυμᾶμαι μοῦ τήν ἐγκατέστησε ὅταν μέ ἔβλεπε συννεφιασμένο νά λυπᾶμαι τόν ἑαυτό μου.
δύσθυμα ὅμως ἀνέχομαι αὐτό τό ποίημα δέν ἔχει ἀκόμα παρόν.
τό ὁποῖο καρτερικά περιμένει νά ἀποκτήσει.
ἕνα φύσημα σέ ὀλύμπιο ἀκίνητο ψύχραιμο νερό.

*

παράπονα παράπονα ἔχεις μιά ζωή παράπονα.
εἶναι ἡ αἰτία ἴσως αὐτό πού λείπει.
τό φυσικό τέλος τῆς πνευματικῆς ἀνελευθερίας σάν ὑποχρέωση ἔμεινες νά καρτερᾶς.
κι ἄν γίνω αἴφνης ὀρειβάτης καί φτάσω στήν κορυφή μου κι ἀπό ἐκεῖ ἐπάνω κοιτάξω τί θά δῶ;
χάλια πού μοῦ ἀπονέμουν κουρέλια κάτω στήν κοιλάδα πού ἐκπτύσσεται καί ζητάει μήν πῶ ἀνέχεται ποτάμια δέντρα κ.τ.λ.
μέ τήν ὁριστικότητα μιᾶς πράξης ἤ ἑνός συναισθήματος καί τούς μετέπειτα στιχοποιημένους στόχους τί σχέση νἄχω;
νά μήν σκέφτομαι οὔτε νά θυμᾶμαι μόνο παλιές ἐπιθυμίες πού ἀποδείχτηκαν πενιχρές μᾶλλον πλανημένες.
πραγματικά θά ἔπρεπε νά ἔχω κάποια σχέση μέ ὅλα αὐτά.
ἀκούω κι ἀλλοῦ συννέφιαζα τόν ἀπομυθοποιητικό μου χρόνο.
ὅμως ὑπόσχέσεις μέ εὑρύνουν καί συναντῶ καί τόν ἐναγκαλισμό.
μέ τό ἀπεριόριστο καί τό ἀνεφάρμοστο μέ τόν ἔρωτα.

*

ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΝΩ ΚΑΤΩ
ἡ μόνη ὁδηγία πού μοῦ δόθηκε ἀπό μένα
ἤτανε νά μήν ἁπλώνω τόν χρόνο
στό σκοινί νά στεγνώνει
.
ψυχαοιδός. τούς δρόμους πού ἤτανε νά πάρω ἐγώ τούς ἀκολούθησα μουσκίδι ἀπ’ τήν βροχή τῶν συνηθειῶν. μ’ αὐτές τίς λἕξεις μοῦ πόνεσε καί τό πόδι κλωτσοῦσα ἕνα ὅριο
.
μειώνοντας τήν ἀμηχανία στό ἐλάχιστο στό μηδέν νά γυρίζω μετά καί νά καταγράφω θορύβους ἐνῶ ἔβγαιναν ζεστοί ἀπό τόν φοῦρνο μου τούς μοίραζα ἀρτήματα δεξιά κι ἀριστερά
.
ὁ περίλογος αὐτός. ἀλλά τά ποιήματα ἤτανε σάν τούς συντρόφους τοῦ ὀδυσσέα τά ξέκαναν ἕνα ἕνα καθ’ὁδόν τελειώνοντάς τα ἐπέστρεψα μονάχος
.
τό συμπεράσμα τῆς μάσκας πού φοράω τώρα
εἰρωνεύεται τά πάντα πλέον σάν κατάφαση
.
μαστόροι καλαβρυτινοί καί μαρμαροχτιστάδες
αὐτός ὁ κόσμος δέν ἔχει ἄλλη χρήση ἀπό τό νά εἶναι τό πέρασμα πειρατῶν

[Προδημοσίευση από την υπό έκδοση νέα ποιητική συλλογή του Νίκου (Σπήλιου) Αργυρόπουλου με τίτλο Επιστροφή. Απόσταση και στροφές. Μεταίωρα ποιήματα και Στοιχήματα.]

Προς αναζήτηση κατεύθυνσης

Ανθολογία Νέων Κύπριων Ποιητών, ανθολόγηση-επιμέλεια: Λευτέρης Παπαλεοντίου, εκδόσεις Βακχικόν, Αθήνα 2018, σελ. 146. 

(Ποιητές που ανθολογούνται: Ανδρέας Αντωνίου, Πάνος Γιαννακού, Χρίστος Γενακρίτης, Σενέμ Γκιοκέλ, Μαρία Θωμά, Εμρέ Ιλερί, Χαλίλ Καραπασάογλου, Αυγή Λίλλη, Γιώργος Ονησιφόρου, Ευτυχία Παναγιώτου, Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου, Μαρία Παπαστεφάνου, Μυρτώ Παπαχριστοφόρου, Λάμπρος Πολυβίου, Αντρέας Πολυκάρπου, Μαρία Σιακαλλή, Αντωνίνη Σμυρίλλη, Άγγελος Σοφοκλέους, Ιάσωνας Σταυράκης, Τούγτσε Τέκχανλι, Αντρέας Τιμοθέου. Μετάφραση: Ανθή Καρρά, Mehmet Yikik, Lale Alatli, Γκιουργκέντς Κορκμάζελ, Λευτέρης Παπαλεοντίου, Μαρία Σιακαλλή.)

Στα ποιήματα της Ανθολογίας Νέων Kύπριων Ποιητών οι αναφορές στη νεότερη ιστορία της Κύπρου είναι ελάχιστες. Ήδη αυτή η επιλογή διαφοροποιεί τους συγκεκριμένους ποιητές από εκείνους προηγούμενων γενεών. (Το ζητούμενο είναι εάν πρόκειται για συνειδητή επιλογή ή για δυσερμήνευτη απώθηση.) Το εμείς του παρελθόντος δίνει τη θέση του στο εγώ, που είναι ένα εγώ αδύναμο, χωρίς ναρκισσισμό. Ίσως μόνο μέσω της ενδοσκόπησης μπορεί να προκύψει μία νέα άποψη για τη συλλογικότητα, που δεν θα αφορά στο εξής τόσο τα ίδια τα τραγικά ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος όσο τον μακρινό απόηχό τους και κυρίως την ανάγκη για εύρεση κοινών τόπων στο παρόν και στο μέλλον.

Οι ποιητές της ανθολογίας επιχειρούν «διερευνητικές εξόδους» προς ετερόκλητα θέματα και εκφράζονται με ποικίλους τρόπους, ενώ στηρίζονται λιγότερο στην ποιητική παράδοση και σε λογοτεχνικά πρότυπα και περισσότερο στην πρωτογενή ανάγκη για έκφραση και επικοινωνία. Επιδιώκουν να ορίσουν το προσωπικό στίγμα τους μέσα σε ένα πλαίσιο που μοιάζει χαώδες (ή που το αντιλαμβάνονται έτσι). Αναζητούν διαρκώς μία ισορροπία μεταξύ του εσωτερικού τους κόσμου και του κοινωνικού περιβάλλοντος.

Ο χώρος από τον οποίο προέρχονται οι δημιουργοί, το νησί της Κύπρου, είναι ο ίδιος για όλους και η εποχή κοινή. Αλλά το κοινό πλαίσιο επηρεάζει μόνο ως έναν βαθμό το έργο όσων ανθολογούνται, αφού ερμηνεύεται με άλλον τρόπο από τον κάθε δημιουργό, που βλέπει ή προβάλλει σε αυτό τις δικές του αναμνήσεις και γνώσεις, τους δικούς του φόβους, τα δικά του στερεότυπα, τη δική του ψυχοσύνθεση. Όπως το ίδιο χώμα, το ίδιο έδαφος, δίνει ζωή σε διαφορετικά είδη βλάστησης, έτσι και το κοινό υπόβαθρο οδηγεί συχνά σε διαφορετικές αισθητικές επιλογές.

Με αναφορές στη νεότερη ελληνική ποίηση και σε συγγραφείς ή μυθολογικά θέματα της αρχαιότητας, με στοιχεία της επικαιρότητας και με την καταγραφή καθημερινών προβλημάτων, προβληματισμών, αδιεξόδων, αλλά και ξένοιαστων στιγμών, οι ποιητές της ανθολογίας δημιουργούν πρωτότυπη ποίηση και η φωνή του καθενός είναι διακριτή και ιδιαίτερη. Για τους περισσότερους προέχει το περιεχόμενο, που συχνά είναι ασαφές: εσωτερικοί μονόλογοι, ταξίδια της φαντασίας, αυτοαναφορικότητα. Μικρά βήματα διερεύνησης και χαρτογράφησης του εαυτού και μερικά περιστασιακά βλέμματα στον γύρω τους κόσμο. Βλέπουν το εξωτερικό περιβάλλον όχι κοιτάζοντάς το απευθείας, αλλά παρατηρώντας το καθρέφτισμά του μέσα τους, ενώ είναι πολύ λίγες οι ρεαλιστικές αναπαραστάσεις σκηνών του βίου και σχεδόν ανύπαρκτες οι τυπικές περιγραφές τοπίων.

Κάθε προσπάθεια για αξιολόγηση των ποιητών μέσα από τα λιγοστά τους ποιήματα που ανθολογούνται θα ήταν υποκειμενική και ίσως χωρίς νόημα. Σε αρκετές περιπτώσεις η έμφαση στο περιεχόμενο μεταφέρει την ποιητική τεχνική σε δευτερεύον επίπεδο, αφού κύριος στόχος είναι η «διάσωση» της στιγμής ή της πηγαίας έμπνευσης και όχι η επεξεργασία του στίχου. Το ξάφνιασμα που είναι πιθανό να προκαλέσουν στους αναγνώστες οι προσωπικές ιστορίες και οι ενδόμυχες σκέψεις άλλοτε καλύπτει τις αδυναμίες σε θέματα τεχνικής και άλλοτε όχι. Ως αναγνώστης θυμήθηκα ένα ανάλογο κλίμα εκπροσώπων της Γενιάς του 1980, που δημοσίευσαν το έργο τους στην Ελλάδα, καθώς και στιγμές από ποιητές της μεταπολίτευσης ή και από πολύ παλαιότερους ποιητές. Αλλά στον τόμο αυτόν έχουμε κάτι καινούριο, που έρχεται ταυτόχρονα από πολλούς δρόμους και δεν ξέρουμε πώς θα εξελιχθεί.

Όπως συμβαίνει και σε άλλες ανθολογίες, το ενδιαφέρον είναι πολλαπλό για τον αναγνώστη και οι παράμετροι πολλές. Στην εισαγωγή του ο Λευτέρης Παπαλεοντίου ορίζει τις γραμματολογικές και ιστορικές συντεταγμένες του έργου των νέων ποιητών, καταγράφει κοινά σημεία και διαφορές και καταλήγει σε φιλολογικά και κριτικά συμπεράσματα. Ουσιαστικά όμως ξεκινά έναν διάλογο αφήνοντας ανοιχτό το θέμα για περαιτέρω συζήτηση στο μέλλον.

Διονύσης Στεργιούλας

[Περιοδικό Οδός Πανός, τχ. 184 (Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2019), σελ. 119-121.]